یکی از ابعاد نظام تربیتی اسلام، دعوت به حیات طیبه، تعقّل و تفکر است. دلیل اساسی این دعوت، ویژگی تکاملی و عقلانی انسان است. انسان خلیفه ی خدا در زمین است و از آن‏جا که کمال و زندگی سالم و بالنده ی او به میزان رشد اندیشه‏اش بستگی دارد، می بایست از این موهبت الهی؛ یعنی قوه ی تعقل بسیار بهره گیرد.
قرآن و نهج‌البلاغه عقل و خرد انسان را به‌عنوان یکی از منابع معرفت قلمداد نموده و اهمیت و جایگاه فوق‌العاده‌ای به آن می‌دهند و همگان را به تفکر در همه‌ی آیات انفسی و آفاقی و تاریخ گذشتگان و... دعوت می‌کنند. ازاین‌رو در قرآن و نهج البلاغه عواملی چون علم و تقوی و... از عوامل رشد عقل و عواملی چون هوای نفس و امثال آن از موانع رشد آن به‌حساب آمده است. دین اسلام به‌عنوان بارزترین و کامل‌ترین مصداق دین، نه‌تنها کوچک‌ترین تعارض و تضادی با عقل ندارد؛ بلکه ارزش ویژه و اهمیت فوق‌العاده‌ای برای عقل و خرد آدمی قائل است؛ چراکه از نگاه آیات و نهج‌البلاغه، حیات انسانی، حیات فکری اوست.